Prawo autorskie

śr., 2013-11-27 11:24 Grzegorz Młynarski

Prawo autorskie

copyright copyleft, aut. Indiscenarnable, CC-BY-NC-SA.jpg
Prawa autorskie pełnią coraz ważniejszą rolę w pracy organizacji pozarządowych. Oto garść podstawowych zagadnień prawa autorskiego z perspektywy problemów oraz wymagań, jakie może napotkać organizacja pozarządowa w codziennej pracy.

Czym są prawa autorskie?

Prawo autorskie to pojęcie oznaczające ogół praw należnych autorowi utworu oraz normy prawne upoważniające autora do decydowania o użytkowaniu dzieła i czerpaniu z niego korzyści finansowej. Prawo autorskie jest formą monopolu czasowego przyznanego twórcy lub posiadaczowi praw do utworu, który chroni jego interesy i pozwala mu zarabiać na utworze przez pewien czas. Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy utwór zdefiniowany jako każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Od twórczości naukowej poprzez filmy, gazety, oprogramowanie komputerowe, aż po notatki na blogu.

Wszystko to podlega ochronie na mocy ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Utwór jest chroniony prawem autorskim od chwili powstania, nawet jeśli nie został ukończony. Prawo autorskie działa automatycznie: autor nie musi nigdzie rejestrować tworu, aby był on chroniony prawem autorskim.


Prawa osobiste i prawa majątkowe

Prawa, jakie przysługują autorowi, dzielimy na prawa autorskie osobiste oraz prawa majątkowe. Prawa osobiste chronią intelektualny związek autora z jego dziełem oraz integralność (tzn. nienaruszalność) dzieła jako całości. Są nieograniczone w czasie.

Prawa majątkowe chronią finansowe interesy twórców i wydawców. Najczęstszym naruszeniem praw osobistych jest plagiat, tzn. skopiowanie cudzej pracy (lub jej części) i przedstawienie pod własnym nazwiskiem. Wyłącznie osoba, która posiada prawa majątkowe do utworu, ma prawo do wynagrodzenia za wszelkie formy wykorzystania utworu. To ona decyduje tym, jak utwór może być zapisywany i powielany. Prawa majątkowe są ograniczone
w czasie zależnie od formy i rodzaju dzieła. Najczęściej obowiązują one do siedemdziesięciu lat od śmierci twórcy lub ostatniego współtwórcy (np. w przypadku filmów).

Co ciekawe, w przypadku programów komputerowych zakres ochrony autorskich praw osobistych jest węższy. Autorom programów komputerowych przysługują bowiem jedynie prawa autorstwa utworu i oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo.

Najważniejsza informacja jest taka, że prawa autorskie osobiste trwają wiecznie. Prawa autorskie majątkowe przysługują twórcy przez określony czas.

 

Drugie życie utworów: domena publiczna, dozwolony użytek i prawo cytatu

Kiedy majątkowe prawa autorskie wygasną, utwory przechodzą do domeny publicznej. Rozpoczyna się wówczas ich drugie życie, w którym stają się dobrem wspólnym. Mogą zostać ponownie wydane bez ponoszenia opłat z tytułu praw autorskich lub konieczności uzyskiwania zgody autorów (archiwalne nagrania Bacha czy Chopina może dziś wydać każdy). Należy jednak pamiętać o prawach do wykonania: choć same dzieła Bacha znajdują się w domenie publicznej, to wykorzystanie współczesnego nagrania wymaga zgody jego wykonawców.

Do czasu przejścia do domeny publicznej dzieło może być wykorzystywane w ograniczony sposób, w zakresie tzw. dozwolonego użytku. Zezwala on m.in. na legalne, nieodpłatne wykorzystanie utworów chronionych prawem autorskim w określonych sytuacjach, między innymi przez instytucje naukowe i oświatowe. Dozwolony użytek dzieli się na dozwolony użytek osobisty i instytucjonalny oraz prawo cytatu.

Dozwolony użytek osobisty przysługuje osobom indywidualnym, którym, bez pytania o zgodę twórcy wolno korzystać z utworu na własne potrzeby (bez prawa do publikacji) lub kopiować go na użytek własny i bliskich osób (np. legalnie można skopiować bratu lub przyjacielowi płytę DVD z fi lmem). Polskie prawo definiuje „bliskie osoby” jako pozostające w związku osobistym, w szczególności w relacji pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego. Co oznacza, że nie musisz pytać się o zgodę autora lub płacić mu, gdy chcesz pożyczyć znajomym napisaną przez niego książkę. Nie możesz jednak tej samej książki np. skserować, a potem sprzedawać lub „rozdawać” w sieci.

W przypadku dozwolonego użytku instytucjonalnego mówimy przede wszystkim o instytucjach edukacyjnych, bibliotekach, archiwach i instytucjach kultury. Dzięki niemu wolno:
• sporządzać kopie i nieodpłatnie korzystać z fragmentów utworów w celach dydaktycznych (np. kserokopie rozdawane uczniom);
• w ramach prawa cytatu: przytaczać fragmenty innych utworów w dziełach stanowiących samoistną całość w oryginalnym kształcie, brzmieniu, np. zacytować fragment artykułu, do którego odnosimy się w naszej publikacji;
• publicznie wykonywać utwory podczas imprez szkolnych i akademickich, pod warunkiem, że wstęp na te wydarzenia jest bezpłatny, a osoby wykonujące utwór nie pobierają z tego tytułu wynagrodzenia.
Dzięki dozwolonemu użytkowi instytucjonalnemu biblioteki, archiwa i szkoły, realizując swoje zadania statutowe, mogą też udostępniać i wypożyczać utwory ze swoich zbiorów.

Prawo cytatu, natomiast, to możliwość przytaczania w całości lub we fragmentach opublikowanych już utworów. Cytat musi spełnić następujące warunki:
• Cytat musi być rozpoznawalny.
• Jego autorstwo i źródło, muszą być wyraźnie oznaczone i to w każdym
przypadku, w którym się pojawia.
• Zamieszczenie cytatu musi być uzasadnione celem: ma służyć wyjaśnianiu lub nauczaniu, krytycznej analizie lub prawom gatunku twórczości.
• Cytat pełni funkcję pomocniczą: ma służyć uzupełnieniu i wzbogaceniu dzieła, nie może go natomiast zastępować, ani tworzyć jego zasadniczej konstrukcji.
Dopuszczalna wielkość cytatu nie jest jednoznacznie określona. Musi on jednak pozostawać w takiej relacji do całości dzieła, aby zachowana była jego pomocnicza rola.

Sieroty wśród utworów i materiały nie objęte ochroną

Jeśli nie wiadomo, czy do danego dzieła wygasły autorskie prawa majątkowe (oraz, gdy nie ma możliwości ustalenia tego przez dotarcie do posiadaczy praw), mówimy wówczas o dziele osieroconym. Takich utworów nie można upublicznić, przez co pozostają one zwykle zamknięte w bibliotekach, archiwach oraz prywatnych zbiorach. Obecnie toczy się debata w Unii Europejskiej nad wprowadzeniem możliwości publikowania przez tego typu instytucje dzieł osierocony w celu m.in. szerszego ich udostępnienia i ułatwienia odnalezienia posiadaczy praw.

Warto też pamiętać, że nie wszystkie materiały objęte są ochroną prawno-autorską. Do wyjątków należą:
• idee i pomysły, chyba że są wyrażone oryginalną formą;
• urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole;
• akty normatywne lub ich urzędowe projekty;
• opublikowane opisy patentowe lub ochronne wzorów użytkowych;
• proste informacje prasowe;
• pomysły i tematy badawcze oraz teorie i fakty naukowe;
• znane powszechnie od dawna formy plastyczne, przestrzenne lub muzyczne;
• elementy utworów pozbawione charakteru twórczego, np. typowe tabele, rysunki, zestawienia pozbawione oryginalnej koncepcji;
• utwory wystawione na stałe na ogólnie dostępnych drogach, ulicach, placach lub w ogrodach;
• utwory wystawione w publicznie dostępnych zbiorach, takich jak muzea, galerie, sale wystawowe, lecz tylko w katalogach i w wydawnictwach publikowanych dla promocji tych utworów, a także w sprawozdaniach o aktualnych wydarzeniach w prasie i telewizji (w granicach uzasadnionych celem informacji).

W tym miejscu warto jeszcze wspomnieć, czym jest dokumet urzędowy - to dokument wydany w formie pisemnej przez urząd administracji publicznej. Należy go odróżniać od materiału urzędowego, który dotyczy sprawy urzędowej i nie musi być wydany w formie pisemnej. Przykłady dokumentów urzędowych to zaświadczenie, wpis dokonany na rachunku bankowym, dowody doręczeń, protesty wekslowe, pokwitowania pocztowe, protokoły posiedzenia w postępowaniu sądowym, decyzje administracyjne, obwieszczenia, pouczenia, komunikaty wydawane przez władze, różnego rodzaju urzędowe wyjaśnienia, okólniki, przepisy wewnątrzzakładowe, wzory pism, formularzy, zaświadczeń, orzeczenia sądów i innych organów. Materiał urzędowy jest wszystkim tym, co nie jest dokumentem, a pochodzi od urzędu, dotyczy sprawy urzędowej lub powstało w rezultacie procedury urzędowej.
Przykłady materiałów urzędowych to opinie i raporty biegłych rewidentów, wyceny sporządzane przez rzeczoznawców majątkowych na potrzeby gospodarowania nieruchomościami jednostek samorządu lub Skarbu Państwa czy pytania składające się na bank pytań testowych przy testach na prawo jazdy.

Licencje i przekazywanie praw

Dzięki zbywalności autorskich praw majątkowych twórcy oraz pozostałe podmioty będące w ich posiadaniu mogą nimi dysponować, przekazując je lub sprzedając. Dysponowanie prawami majątkowymi może odbywać się na trzy sposoby, którymi są: przeniesienie, dziedziczenie oraz udzielanie licencji. W przypadku przeniesienia i dziedziczenia prawa, przekazywane są wszystkie prawa określone w umowach, natomiast w przypadku licencji autor lub posiadacz praw autorskich udziela jedynie zgody na określone wykorzystanie swojego utworu.
Przeniesienie praw zwykle odbywa się poprzez umowę o dzieło z przeniesieniem praw autorskich. W takiej umowie należy zawrzeć informacje o tym na jakich polach eksploatacji zostały przeniesione prawa. Drugą najczęstszą sytuacją jest przenoszenie praw w wyniku wykonywania obowiązków w ramach umowy o pracę. Prawa do prac wynikających bezpośrednio z zakresu takiej umowy są automatycznie przenoszone na pracodawcę.
Udzielanie licencji nie odbiera twórcy praw, ale określa na co zezwala on określonym użytkownikom. Twórca może udzielić licencji jednej osobie (co nazywamy licencją wyłączną) lub wszystkim osobom, które wykorzystają jego utwór (co nazywamy licencją niewyłączną). Przeniesienia praw i udzielania licencji można dokonać zarówno płatnie, jak i bezpłatnie.

 

Artykuł napisany został w ramach projektu "Spółdzielnia Wiedza” - jest to edukacyjny projekt Centrum Cyfrowego, który zachęca liderów NGO z całej Polski do świadomego, legalnego korzystania z treści dostępnych w internecie oraz do dzielenia się wiedzą i twórczością własnej organizacji z pomocą licencji Creative Commons. Więcej o prawach autorskich i licencjach znajdziecie w publikacji "Przewodnik po otwartości" na stronie: Otwartawiedza.pl.

Creative Commons license icon Materiały ze strony są dostępne na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa
śr., 2013-11-27 11:24 Grzegorz Młynarski